حافظ را كمتر كسى است كه نشناسد، شهرتش جنبه جهانى دارد و نام او براى ايرانيان نامى كاملاً آشناست و اغلب آنها از اشعار او ابياتى را از بر دارند.
انتخاب تخلّص »حافظ«، حكايت از ذوق هنرى و تعلق خاطر سراينده، به قرآن و مفاهيم ملكوتى آن دارد. پيوند عشق و عرفان حافظ را موفق كرد تا از تركيب اين دو عنصر مجموعه‏اى شگفت‏انگيز و دلپذير بوجود آورد.
در غزليات حافظ، علاوه بر عشق الهى كه سرچشمه عرفانى دارد، موارد بسيارى درباره عشق انسانى و نشانه‏هاى آن يافت مى‏شود. در اينگونه از غزلها آشكارا از اندام آدمى: چشم، ابرو، خال، زلف، لب لعل و خصوصيات جسمانى و مادى صحبت مى‏شود و سراينده آن را به‏صورت يك ارتباط منطقى با محبوب ازلى مرتبط مى‏سازد، اين عشق انسانى در نهايت منجر به عشق الهى مى‏شود.
در تعريف عشق آمده است كه: عشق بر دوگونه است، يكى احساسات و عواطف و محبت انسانها نسبت به يكديگر كه آن را عشق مجازى مى‏گويند و ديگرى عشق به پروردگار جهانيان كه آنرا عشق حقيقى گويند و در اين مقال مى‏خواهيم بدانيم كه عشق به حضرت پيامبر، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، و خاندان طاهرينش در كداميك از اين دو تعريف مى‏گنجد، در اين‏باره از پيامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، نقل است كه: »هيچ بنده‏اى مؤمن نيست تا اينكه من نزد او از زن و فرزند و مال و همه مردم محبوب‏تر باشم.« و در روايتى آمده است: »از خودش«.1
 و در حديث ديگرى مى‏فرمايد: »خدا را به‏خاطر نعمتهايى كه به‏شما داده دوست بداريد و مرا به‏خاطر دوستى خدا.«2
 حاصل آنكه دوستى و محبت به اولياى حق همان مسأله محبت به خداست، عشق ورزيدن به اهل بيت، عليه‏السلام، همان عشق ورزيدن به
مقام ربوبيت است و درحقيقت دوستى اهل بيت، عليهم‏السلام، حكم پلى را دارد كه عاشق را به‏سوى حق و حقيقت هدايت مى‏كند.
حافظ نيز سرمنشأ عشق و راه وصل را در جمال يار جستجو مى‏كند و جمال يار را بازتاب جمال حق در عرصه آفرينش مى‏داند. طى اين سلوك و وجود روح‏افزاى محبوب به عاشق حياتى دوباره مى‏بخشد و اثر فنا را در وى مى‏زدايد و نامش را براى ابد در جريده عالم ثبت مى‏كند.
هرگز نميرد آنكه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جريده عالم دوام ما
اكنون مى‏خواهيم بدانيم چه‏كسى مى‏تواند بر فردى مثل حافظ اثر بگذارد و اساساً انسان كامل در عصر حافظ چه‏كسى بوده است؟
آيا مشايخ شهر كه الگوى عوام به‏عنوان يك انسان كامل بوده‏اند مى‏توانستند الگوى حافظ باشند؟ به‏طور يقين پاسخ منفى است.
نشان اهل خدا عاشقى است با خود دار
كه در مشايخ شهر اين نشان نمى‏بينم
نشان انسان كامل و در لسان حافظ (مرد خدا) عاشقى است و خواجه عشق را در مشايخ شهر نمى‏بيند.
زاهد ظاهربين نيز از نمادهاى منفى شعر حافظ است. زاهد فقط به‏ظاهر مى‏نگرد و از باطن و نهانخانه دل بى‏خبر است.
زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست
در حق ما هرچه گويد جاى هيچ اكراه نيست
چنانچه پيداست، حافظ زاهد را به‏عنوان راهبر نمى‏پذيرد، معشوق حافظ از خاك بوجود آمده، ولى به آن دلبستگى ندارد و به‏عبارتى رنگى از تعلق بر خويش ندارد.
غلام همت آنم كه زير چرخ كبود
ز هر چه رنگ تعلق پذيرد آزاد است
پس محبوب حافظ بايد انسان كامل باشد، استاد مطهرى، رحمةالله‏عليه، در شرح انسان كامل مى‏گويد:
»انسان، مانند بسيارى از چيزهاى ديگر كامل و غيركامل دارد و شناخت انسان كامل و انسان نمونه از ديدگاه اسلام، از آن نظر براى ما اهميت دارد كه اگر بخواهيم يك مسلمان كامل باشيم، بايد بدانيم كه انسان كامل چگونه است و سيماى معنوى انسان كامل چه مشخصاتى دارد، تا در پرتو اين شناخت بتوانيم خود و جامعه خود را آنگونه بسازيم. انسان كامل در اسلام يك انسان ايده‏آل و ذهنى نيست، بلكه وجود عينى دارد«.
استاد مطهرى، پيغمبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، را به عنوان يك نمونه انسان كامل و بعد از ايشان حضرت امام على، عليه‏السلام، را به‏عنوان نمونه ديگر معرفى مى‏نمايد.
استاد ادامه مى‏دهد:
»عقل، عشق، محبت، عدالت، خدمت و آزادى از انواع ارزشهاى انسانى هستند، حال كدام انسان، انسان كامل است، او كه فقط عابد محض است؟ يا عاشق محض؟ عادل محض؟ و... نه هيچكدام، انسان كامل نيست، انسان كامل انسانى است كه همه اين ارزشها، [درحد اعلى] و [هماهنگ با يكديگر] در او رشد كرده باشد و على، عليه‏السلام، چنين انسانى است«. 3
 
انسان كامل در شعر حافظ
استاد مطهرى در كتاب آيينه جام، ابياتى را تحت عنوان انسان كامل در شعر حافظ گردآورى نموده است، كه از آن جمله‏اند:
گرچه شيرين دهنان پادشهانند، ولى
او سليمان زمانست كه خاتم با اوست
در احاديث شباهتهاى فراوانى براى آن حضرت با انبيا ذكر شده است و از آن جمله در شباهت آن حضرت با سليمان، عليه‏السلام، آمده است: بادها به‏اذن خداوند مسخّر وى مى‏گردند و سلطنت او بر تمام زمين گسترده خواهد شد و امير مؤمنان در اين رابطه مى‏فرمايد:
»نخستين‏كارى كه قائم در انطاكيه انجام مى‏دهد اين است كه تورات را از غارى بيرون مى‏آورد كه عصاى موسى و انگشتر سليمان در آن است.«4
 و نيز مى‏فرمايد:
»در بيت‏المقدس، تابوت سكينه و [انگشتر سليمان] و الواحى را كه بر موسى نازل شده بيرون مى‏آورد.«5
 همچنين امام صادق، عليه‏السلام، مى‏فرمايد:
»عصاى موسى و انگشتر سليمان در دست او خواهد بود.«6
 
تو خود چه لعبتى اى شهسوار شيرين كار
كه در برابر چشمى و غايب از نظرى
امير مؤمنان در اين رابطه مى‏فرمايد:
»هنگامى كه امام غايب از ديده‏ها پنهان شود و مردم از غيبت او ازحد شرع بيرون روند، توده مردم خيال مى‏كنند كه حجت خدا ازبين رفته و امامت باطل شده است. سوگند به خداى على در چنين روزى »حجت خدا در ميان آنهاست«، در كوچه و بازار آنها گام برمى‏دارد و بر خانه‏هاى آنها وارد مى‏شود و در شرق و غرب عالم به سياحت مى‏پردازد و گفتار مردمان را مى‏شنود بر اجتماعات آنها وارد شده سلام مى‏فرمايند...«7
 در اين شب سياهم گم گشت راه مقصود
از گوشه‏اى برون آى اى كوكب هدايت
روايت زير با مصرع دوم بيت مذكور مطابق است.
امام زين‏العابدين، عليه‏السلام، مى‏فرمايد:
»فتنه‏هايى چون امواج تاريك شب بر آنها هجوم مى‏آورد كه كسى از آنها رهايى نمى‏يابد، بجز افرادى كه خداوند از آنها پيمان گرفته است، آنها شعله‏هاى هدايت و سرچشمه‏هاى دانش و فضيلت هستند، كه خداوند آنها را از هر فتنه تاريك نجات مى‏دهد«.8
 حاصل آنكه بيت ياد شده از حافظ برگرفته از واقعياتى است كه در متن احاديث نقل است: خواجه شيراز در شرايط نابسامان جامعه در جستجوى كوكب هدايت، حضرت مهدى موعود، عجّل‏اللَّه‏تعالى‏فرجه، است تا ازطريق وى به حقايق دست يابد.
هواخواه توأم جانا و مى‏دانم كه مى‏دانى
كه هم ناديده مى‏بينى و هم ننوشته مى‏خوانى
پيامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله، مى‏فرمايد:
»نيكان عترت من، و پاكان بستگان من، در كودكى حكيم‏ترين مردمان، و در بزرگى داناترين آنان هستند. آگاه باشيد كه ما خاندانى هستيم كه از علوم خدا به‏ما تعليم شده است و از حكمت خدا به‏ما عطا شده، و از صادق مصدق فرا گرفتيم«.9
 آرى آن حضرت خزانه‏دار علوم الهى است و اسرار الهى را از صادق مصدق فرا گرفته و به‏همين علت از اسرار درونى خواخواهان خود مطلع است.

نوشته شده در چهارشنبه شانزدهم آبان 1386 توسط محسـن | لينك ثابت |